Nawozy fosforowe – kiedy stosować fosfor i jak wybrać odpowiedni nawóz?

Fosfor uczestniczy w przemianach energetycznych, rozwoju systemu korzeniowego oraz tworzeniu nasion i organów generatywnych. Rośliny potrzebują go od początku wegetacji, jednak nie zawsze mogą łatwo pobrać składnik znajdujący się w glebie. Fosfor przemieszcza się w niej bardzo wolno, a jego dostępność zależy m.in. od odczynu, temperatury, wilgotności i kondycji systemu korzeniowego. Dlatego nawozy fosforowe należy dobierać inaczej niż produkty zawierające szybko działający azot. Podstawą nie jest reakcja na widoczne objawy niedoboru, lecz wcześniejsza analiza gleby, określenie potrzeb uprawy i umieszczenie nawozu w strefie, do której będą docierały korzenie.

Od czego zacząć planowanie nawożenia fosforem?

Pierwszym krokiem powinna być aktualna analiza gleby obejmująca zawartość przyswajalnego fosforu oraz odczyn. Bez tych informacji trudno ocenić, czy nawóz ma przede wszystkim pokryć bieżące potrzeby roślin, odbudować zasobność stanowiska, czy jedynie uzupełnić ilość składnika wynoszoną z plonem.
W praktyce sposób nawożenia można powiązać z klasą zasobności gleby:

• przy bardzo niskiej i niskiej zasobności dawka powinna pokrywać potrzeby uprawy i stopniowo odbudowywać zasoby fosforu;
• przy średniej zasobności nawożenie powinno w przybliżeniu równoważyć ilość P₂O₅ wynoszoną z pola;
• przy wysokiej i bardzo wysokiej zasobności pełna dawka nie zawsze jest uzasadniona, ponieważ rośliny mogą korzystać z rezerw glebowych.

W bilansie należy uwzględnić także fosfor dostarczany z obornikiem, gnojowicą, pofermentem i innymi nawozami organicznymi. Pominięcie tych źródeł może prowadzić do niepotrzebnego zwiększania dawek mineralnych.

Które uprawy wymagają szczególnej uwagi?

Dobre zaopatrzenie w fosfor ma znaczenie we wszystkich uprawach, ale szczególnej uwagi wymagają rośliny intensywnie rozwijające system korzeniowy i budujące wysoki plon. Dotyczy to m.in. kukurydzy, rzepaku, buraka cukrowego, ziemniaka, zbóż oraz roślin bobowatych. Kukurydza jest szczególnie wrażliwa na ograniczone pobieranie fosforu w początkowych fazach rozwoju. Jej młody system korzeniowy ma niewielki zasięg, a chłodna wiosenna gleba dodatkowo spowalnia pobieranie składnika. Z tego względu w tej uprawie często wykorzystuje się nawożenie startowe umieszczające niewielką ilość fosforu w pobliżu rozwijających się korzeni. W rzepaku i zbożach fosfor zastosowany przed siewem wspiera jesienny rozwój systemu korzeniowego i przygotowanie roślin do zimowania. W buraku cukrowym oraz ziemniaku znaczenie ma odpowiednie rozmieszczenie składnika w warstwie gleby intensywnie penetrowanej przez korzenie. Dawki nie należy jednak ustalać wyłącznie na podstawie gatunku. Ta sama uprawa może wymagać zupełnie innej strategii na glebie ubogiej w fosfor niż na stanowisku o wysokiej zasobności.

Kiedy stosować nawozy fosforowe?

Podstawowym terminem stosowania fosforu jest okres przed siewem. Nawóz powinien zostać równomiernie rozsiany i wymieszany z warstwą gleby, w której będzie rozwijał się system korzeniowy. Ponieważ fosfor przemieszcza się bardzo wolno, pozostawienie granuli wyłącznie na powierzchni może ograniczać wykorzystanie składnika przez rośliny. Pod uprawy ozime nawożenie wykonuje się najczęściej podczas przedsiewnego przygotowania stanowiska. W uprawach jarych nawóz może zostać zastosowany jesienią lub wiosną, zależnie od rodzaju gleby, organizacji prac i przyjętej technologii. Najważniejsze jest odpowiednie wymieszanie go z glebą, a nie samo wybranie terminu kalendarzowego. Innym rozwiązaniem jest aplikacja startowa podczas siewu, stosowana przede wszystkim w kukurydzy. Nawóz umieszcza się w pobliżu rzędu nasion, ale nie bezpośrednio przy nich. Zbyt mała odległość i wysokie stężenie soli mogą utrudniać kiełkowanie lub uszkadzać młode korzenie. Ustawienie podsiewacza oraz dawkę trzeba dostosować do rodzaju nawozu, wilgotności gleby i zaleceń dla używanego siewnika. Pogłówne rozsiewanie granulowanych nawozów fosforowych zwykle nie pozwala szybko skorygować niedoboru, ponieważ składnik pozostaje w powierzchniowej warstwie gleby i potrzebuje czasu, aby znaleźć się w zasięgu korzeni. Fosfor powinien być więc zaplanowany przed okresem największego zapotrzebowania, a nie dopiero po pojawieniu się symptomów.

Dlaczego fosfor może być niedostępny mimo nawożenia?

Całkowita ilość fosforu w glebie jest większa niż część, którą rośliny mogą aktualnie pobrać. Składnik reaguje ze związkami znajdującymi się w glebie i stopniowo przechodzi w formy trudno dostępne.
Na glebach kwaśnych fosfor jest silniej wiązany przez związki żelaza i glinu. Przy wysokim pH jego dostępność może z kolei ograniczać reakcja z wapniem. Uregulowanie odczynu jest więc jednym z podstawowych warunków efektywnego wykorzystania nawozów fosforowych. Zwiększenie dawki nie rozwiąże problemu, jeżeli główną przyczyną słabego pobierania jest niewłaściwe pH. Znaczenie ma również temperatura gleby. Podczas chłodnej wiosny system korzeniowy rozwija się wolniej, a pobieranie fosforu zostaje ograniczone. Przejściowe objawy niedożywienia mogą wtedy wystąpić nawet na stanowisku o prawidłowej zasobności. Dostęp do składnika mogą ograniczać także:

• zagęszczenie gleby i podeszwa płużna,
• zalanie lub niedobór tlenu w strefie korzeniowej,
• przesuszenie powierzchniowej warstwy,
• uszkodzenia korzeni,
• zbyt płytkie rozmieszczenie nawozu.

Przed zwiększeniem dawki warto więc sprawdzić, czy problem rzeczywiście wynika z małej ilości fosforu, czy z warunków utrudniających rozwój korzeni i pobieranie składnika.

Jak rozpoznać niedobór fosforu?

Rośliny niedostatecznie odżywione fosforem rosną wolniej, słabiej się ukorzeniają i z opóźnieniem przechodzą do kolejnych faz rozwojowych. Liście mogą przybierać ciemnozielone zabarwienie, a u części gatunków pojawiają się odcienie fioletowe lub purpurowe. Objawy zazwyczaj rozpoczynają się na starszych liściach, ponieważ fosfor może być z nich przemieszczany do młodszych części rośliny.
Fioletowienie kukurydzy nie zawsze oznacza jednak, że w glebie brakuje fosforu. Podobna reakcja może wystąpić podczas chłodów, po uszkodzeniu korzeni, na stanowisku zwięzłym lub nadmiernie wilgotnym. Jeżeli po poprawie temperatury i warunków wzrostu rośliny odzyskują prawidłowe zabarwienie, przyczyną mogło być przejściowe ograniczenie pobierania, a nie niska zasobność gleby.
Widocznych objawów nie należy traktować jako jedynej podstawy do zastosowania dodatkowego nawozu. Fosfor rozsiany pogłównie nie działa tak szybko jak azot, dlatego skuteczniejszym rozwiązaniem jest właściwe przygotowanie stanowiska przed siewem.

DAP 18-46 czy superfosfat wzbogacony?

W dostępnej w Centrum Nawozów kategorii nawozów fosforowych znajdują się produkty różniące się koncentracją fosforu oraz zawartością składników dodatkowych. Dobór powinien wynikać z całego programu nawożenia, a nie wyłącznie z ceny jednej tony.
Fosforan amonu DAP 18-46 zawiera 18% azotu całkowitego i 46% P₂O₅. Jest nawozem skoncentrowanym, który pozwala dostarczyć fosfor razem z azotem amonowym. Sprawdza się przede wszystkim wtedy, gdy oba składniki są potrzebne przed siewem albo w nawożeniu startowym. Superfosfat wzbogacony zawiera 40% P₂O₅, 10% CaO oraz 5% SO₃. Nie dostarcza azotu, dlatego może lepiej pasować do programu, w którym dawka N została zaplanowana w innym nawozie. Jednocześnie wnosi wapń i siarkę, ale ilość wapnia dostarczana w typowej dawce nie zastępuje zabiegu wapnowania gleby. W praktyce wybór można sprowadzić do dwóch podstawowych sytuacji. Jeżeli razem z fosforem potrzebny jest także azot, DAP 18-46 pozwala połączyć oba składniki w jednym wysiewie. Jeżeli azot został już zbilansowany albo nie powinien być jeszcze stosowany, lepszym rozwiązaniem może być superfosfat wzbogacony.

Jak obliczyć dawkę nawozu?

Zawartość fosforu w nawozach jest zazwyczaj podawana jako procent P₂O₅. Aby obliczyć dawkę produktu, planowaną ilość P₂O₅ na hektar należy podzielić przez jego udział w nawozie.
Jeżeli program nawożenia przewiduje dostarczenie 60 kg P₂O₅/ha, orientacyjna dawka wyniesie:

• około 130 kg/ha DAP 18-46, co dodatkowo wniesie około 23 kg azotu;
• 150 kg/ha superfosfatu wzbogaconego 40%, co dodatkowo wniesie 15 kg CaO i 7,5 kg SO₃.

To porównanie pokazuje, dlaczego nie należy oceniać nawozu wyłącznie według jego ceny za tonę. Znaczenie ma koszt dostarczenia kilograma P₂O₅, ilość składników dodatkowych oraz wpływ produktu na cały bilans nawożenia.
Dawka obliczona z samego składu nawozu nie jest jeszcze gotowym zaleceniem. Trzeba ją skonfrontować z zasobnością gleby, zakładanym plonem, pobraniem jednostkowym uprawy oraz fosforem wnoszonym z nawozami naturalnymi.

Najczęstsze błędy w nawożeniu fosforem

Jednym z najczęstszych błędów jest stosowanie stałej dawki co roku bez wykonywania analiz gleby. Może to prowadzić zarówno do stopniowego wyczerpywania zasobów, jak i do nieuzasadnionego gromadzenia fosforu na stanowiskach już dobrze zaopatrzonych. Problematyczne jest również porównywanie produktów wyłącznie według ceny tony. Nawóz o wyższej koncentracji może być droższy, ale wymagać mniejszej dawki i dostarczać dodatkowy azot. Z kolei produkt bez azotu może lepiej odpowiadać programowi, w którym nie ma miejsca na kolejną porcję N. Do ograniczenia efektywności prowadzą także powierzchniowy wysiew bez wymieszania nawozu z glebą, pomijanie fosforu z nawozów naturalnych oraz próba interwencyjnego naprawiania objawów wynikających w rzeczywistości z chłodu, zagęszczenia lub nieprawidłowego odczynu.

Jak wybrać nawóz fosforowy do gospodarstwa?

Decyzję warto rozpocząć od odpowiedzi na cztery pytania: jaka jest zasobność i odczyn gleby, ile fosforu wyniesie zakładany plon, jakie składniki zostały już wniesione z nawozami naturalnymi oraz czy razem z fosforem potrzebny jest azot.
Dopiero wtedy można porównać dostępne nawozy fosforowe pod względem zawartości P₂O₅, dodatkowych składników, planowanej dawki i kosztu jednego hektara. W Centrum Nawozów można zestawić produkty przeznaczone do nawożenia przedsiewnego i startowego oraz dobrać rozwiązanie odpowiadające zarówno potrzebom uprawy, jak i całemu bilansowi składników w gospodarstwie.